W odpowiedzi na powyższe zapytanie warto wskazać, czym różni się separacja od rozwodu i jakie są jej skutki.
Instytucja rozwodu jak i separacji uregulowane zostały w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.
Zarówno o rozwodzie jak i o separacji orzeka sąd. Z żądaniem rozwiązania małżeństwa przez rozwód jak i z żądaniem orzeczenia separacji może wystąpić do sądu każdy z małżonków. Zarówno w orzeczeniu rozwodowym, jak i w orzeczeniu o separacji sąd wskazuje, czy i które z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia małżeńskiego. Jednakże na zgodne żądanie małżonków zarówno separacja, jak i rozwód mogą nastąpić bez orzekania o winie.
W wyroku rozwodowym, jak i w orzeczeniu o separacji, sąd z urzędu rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i kontaktach rodziców z dzieckiem oraz orzeka o alimentach na rzecz dzieci, tj. w jakiej wysokości każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd w obu postępowaniach uwzględnia również pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po separacji, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka.
Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w orzeczeniu separacji – podobnie jak przy rozwodzie – orzeka także o sposobie korzystania z tego mieszkania, a także rozstrzyga o dodatkowych żądaniach małżonków na podstawie art. 58 k.r.o. Ponadto, zarówno w przypadku rozwodu, jak i separacji dopuszczalne jest żądanie przez jednego małżonka zasądzenia od drugiego małżonka alimentów na swoją rzecz. Nieco inaczej wygląda jednak okres trwania obowiązku alimentacyjnego wobec byłego małżonka, jak i wobec małżonka w separacji.
Zarówno po rozwodzie jak i po orzeczeniu separacji ustaje wspólność majątkowa między małżonkami. Powstaje zatem rozdzielność majątkowa.
Ponadto, oba przypadki wywołują podobne skutki na gruncie prawa spadkowego – tzn. zarówno ex małżonkowie, jak i małżonkowie pozostający w separacji nie dziedziczą po sobie w ramach tzw. dziedziczenia ustawowego. Mogą natomiast dziedziczyć spadek po byłym małżonku lub małżonku w separacji na podstawie testamentu.
Warto zwrócić uwagę, że orzeczenie separacji nie jest dopuszczalne, jeżeli wskutek niej miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Podobnie jest w przypadku rozwodu.
Pomiędzy rozwodem a separacją zachodzą jednak istotne różnice. Po pierwsze – należy zwrócić uwagę, kiedy w ogóle rozwód i separacja są możliwe. Otóż sąd może orzec o rozwodzie, jeśli między małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Natomiast w przypadku rozwodu zachodzi jeszcze dodatkowa przesłanka, tj. aby rozkład pożycia małżeńskiego był trwały. Co to oznacza w praktyce?
Zupełny rozkład pożycia małżeńskiego jest rozumiany jako całkowite ustanie więzi uczuciowych, fizycznych i gospodarczych między małżonkami. Spełnienie tej przesłanki jest warunkiem orzeczenia zarówno rozwodu, jak i separacji, przy czym w przypadku rozwodu – rozkład pożycia małżeńskiego mus być ponadto trwały. Rozkład pożycia ma charakter trwały, gdy doświadczenie życiowe uzasadnia, biorąc pod uwagę okoliczności konkretnej sprawy, że powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi. Takie rozróżnienie przesłanek jest zgodne z ideą instytucji separacji, która nie wyklucza powrotu małżonków do wspólnego pożycia ani też nie stanowi definitywnego zakończenia małżeństwa.
Zasadnicza różnica między separacją a rozwodem jest taka, że rozwód stanowi definitywne zakończenie małżeństwa, natomiast po orzeczeniu separacji małżeństwo trwa nadal, z tym, że zostaje niejako „zawieszone”. Osoby pozostające w separacji orzeczonej przez sąd, pozostają z formalnego punktu widzenia w dalszym ciągu małżeństwem. Oznacza to, że nie mogą one np. wstąpić w kolejny związek małżeński. Kolejny związek małżeński jest prawnie dopuszczalny dopiero po orzeczeniu rozwodu.
Ponadto małżonek pozostający w separacji nie ma możliwości, w czasie trwania separacji, powrotu do nazwiska noszonego przed zawarciem związku małżeńskiego. Możliwość taka istnieje natomiast w przypadku rozwodu (art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Warto przy tym zwrócić uwagę, że skutkiem rozwodu jest definitywne zakończenie małżeństwa. Natomiast separacja może być rozwiązaniem czasowym, albowiem może ona zostać zniesiona przez sąd na zgodne żądanie małżonków. Ponadto orzeczenie separacji nie pozbawia małżonków prawa do żądania w przyszłości orzeczenia rozwodu.
Co natomiast w sytuacji, gdy jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi orzeczenia rozwodu? Otóż jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi orzeczenia rozwodu i żądanie to jest uzasadnione – sąd orzeka rozwód. Jeżeli jednak orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne, a żądanie orzeczenia separacji jest uzasadnione – sąd wyda wówczas orzeczenie o separacji.
Niniejsza opinia porusza jedynie część kwestii związanych z rozwodem i separacją. Dalsze informacje można uzyskać w punktach nieodpłatnej pomocy prawnej oraz punktach nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego.
Porada została przygotowana przez radców prawnych z ramienia Fundacji Auditorium z siedzibą we Wrześni, która w 2022 roku w ramach realizacji zadania zleconego z zakresu administracji rządowej prowadzi punkt Nieodpłatnego Poradnictwa Obywatelskiego w Starostwie Powiatowym w Krotoszynie oraz punkt Nieodpłatnego Poradnictwa Prawnego w internacie Zespołu Szkół Ponadpodstawowych im. Józefa Marcińca w Koźminie Wielkopolskim (zadanie finansowane z dotacji celowej budżetu państwa).
